2 juli 2026, Themaspecial: Mentale gezondheid in het sociaal domein
Jeroen Zuidland, netwerkcoördinator bij De Hoop ggz, en Hanneke Schaap-Jonker, hoogleraar klinische godsdienstpsychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en rector van het Kennisinstituut christelijke ggz (Eleos & De Hoop), roepen hulpverleners op vroeg in de behandeling verbinding te leggen met het informele netwerk van een cliënt, zoals een kerk of geloofsgemeenschap. Een gesprek over zingeving, geloof en levensvragen.
Het is misschien wat ongewoon: een psychiater die tijdens een intake vraagt welke kerk je bezoekt. Bij de organisaties Eleos en De Hoop is dit steeds vaker dagelijkse praktijk. Jeroen: ‘Vragen zoals: ‘Ben je gelovig? Bezoek je een gebedshuis? En mag er contact zijn tussen ons en jouw geloofsgemeenschap?’ Dat geeft zoveel informatie.’ Hanneke knikt instemmend bij dat laatste: ‘De veiligheid en vertrouwelijkheid tussen ggz en cliënt staat voorop.’ Want hoewel mensen met een gebroken been gewoon zeggen dat ze een arts bezoeken, is dat bij psychische klachten niet zo.
Op de vraag waar religie en mentale gezondheid elkaar raken, reageert Hanneke: ‘Waar niet?’ Haar vakgebied, de klinische godsdienstpsychologie, onderzoekt de vraag hoe psychologische processen een rol spelen in zingeving, geloof en levensvragen. ‘Het is een wisselwerking’, legt Hanneke uit: ‘Mensen met een depressie bijvoorbeeld, voelen zich vaak existentieel verlaten. Door familie, de maatschappij en door God. Ze zeggen: ‘Ik heb het al zo zwaar. Nu ben ik ook nog een slechte gelovige.’ Uit onderzoek blijkt dat zodra de depressie afneemt, die gevoelens van verlatenheid ook dalen. ‘Die leegte is een depressiesymptoom, geen geloofsoordeel.’
Dit soort kennis, delen Jeroen en Hanneke via psycho-educatie met cliënten en geloofsgemeenschappen. Met collega’s schreef Hanneke boeken, geeft ze lezingen en maakte ze een handboek met videocursus. ‘Een kerkleider is geen psychiater, maar het is belangrijk dat hij weet: maak je even niet druk als iemand niet kan bidden. Blijf bij iemand en neem het zo nodig tijdelijk over.’
Hanneke Schaap-Jonker is hoogleraar klinische godsdienstpsychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en rector van het Kennisinstituut Christelijke GGZ. Ze onderzoekt hoe psychologische processen een rol spelen in zingeving en geloof, ze begeleidt onderzoekers, geeft colleges en publiceert regelmatig. Hanneke combineert haar werk aan de universiteit en haar rol in de ggz, waarbij wetenschap en praktijk voortdurend krachten bundelen.
Dat een geloofsgemeenschap alleen ondersteuning biedt bij lichte klachten is een misverstand. Ook bij ernstige psychische aandoeningen zoals suïcidaliteit of psychose kan de gemeenschap nabij blijven. Hanneke: ‘Vragen hoe het gaat. Of iemand het vandaag een beetje volhoudt, dat is enorm waardevol.’ Belangrijk is wel te weten wanneer de rol van de gemeenschap ophoudt. Jeroen: ‘Steunen is goed, maar schakel ook tijdig behandeling in.’ Een pastoor, imam of gemeentelid heeft hierin een belangrijke signaleringsfunctie. Hanneke: ‘Moedig iemand aan een verwijsbrief te halen, wijs de juiste weg wanneer het thuis onveilig is.’
Een gemeenschap die er altijd is, die je helpt volhouden, maar ook praktisch steunt, dat is iets wat de ggz niet kan bieden. En dat maakt het waardevol. Want, ggz-zorg is per definitie tijdelijk. Jeroen: ‘Een kerk is er na de behandeling ook nog. Daarom is die verbinding zo belangrijk.’ Jeroen haalt een voorbeeld aan van een cliënte waar voortijdig een einde kwam aan haar behandeling, maar waar een steunend netwerk ontbrak. ‘Collega’s maakten samen met de dominee afspraken over begeleiding in groepsverband. Denk aan activiteiten, een koffieochtend.’ De kerk nam de zorg over: niet als behandelaar, maar als steunende gemeenschap.
Eleos en De Hoop zijn ggz-organisaties met een christelijke grondslag. Veel collega-zorgorganisaties zijn dit niet. Voor hen is de stap richting een geloofsgemeenschap geen automatisme. Jeroen en Hanneke zijn ervan overtuigd dat dit geen belemmering hoeft te zijn. ‘Sluit aan bij de belevingswereld van je cliënt.’ Jeroen: ‘Het gaat erom: wat is belangrijk voor deze persoon? We hebben het nu over geloofsgemeenschappen, maar een voetbalclub of buurthuis kan ook die ondersteuningsfunctie hebben.’
De samenwerking tussen ggz en geloofsgemeenschap klinkt logisch, maar kent ook hobbels. Capaciteit bijvoorbeeld, is een grote uitdaging. Jeroen: ‘Kerken draaien op vrijwilligers. Het is steeds lastiger voor alle posten mensen te vinden.’ Ook ggz-professionals kampen met volle agenda’s en lange wachtlijsten. ‘Wie gaat er dan naar een netwerkbijeenkomst over informele zorg?’
Vertrouwelijkheid is een ander gevoelig punt. Cliënten weten dat wat zij een professional vertellen, veilig is. Bij pastorale zorg door vrijwilligers is dat soms een vraagteken. Hanneke: ‘Mensen moeten zeker zijn dat hun verhaal veilig is.’ Het vraagt om heldere afspraken en goede voorbereiding, aan beide kanten. Eleos heeft hiervoor praktische materialen ontwikkeld: routekaarten, brochures en toestemmingsformulieren.
Jeroen Zuidland is psycholoog en netwerkcoördinator bij De Hoop ggz in Midden-Nederland. Hij verbindt de poliklinieken in Houten, Amersfoort en Veenendaal met reguliere zorg, het sociaal domein en informele netwerken, zoals kerken en geloofsgemeenschappen. Hij is de eerste professional binnen De Hoop in deze functie.
En dan zijn er nog de wachtlijsten. Jeroen werkt aan een concreet project: Hoopvol Wachten. Mensen op de wachtlijst worden gekoppeld aan kerkvrijwilligers. Iemand die contact houdt, praktische hulp biedt, gewoon naast hen staat. Geen voorbereiding op behandeling, maar menselijk contact. Het project voorkomt dat mensen wegzakken tijdens het wachten. ‘Het projectplan is gereed. Op dit moment voeren we gesprekken met kerken om vrijwilligers te leveren.’
Informele netwerken gaan een grotere rol spelen in de ggz, daar zijn Jeroen en Hanneke het over eens. Wachtlijsten groeien, de behandelcapaciteit is beperkt en bovendien stimuleert de overheid het breder oppakken van zorg. Jeroen: ‘Alles naar de ggz sturen werkt niet, dat weten we. Ggz-zorg is niet altijd nodig en er zijn gewoon niet genoeg mensen.’ Gemeentes organiseren daarom steeds vaker bijeenkomsten rondom mentale gezondheid. Gewoon in de eigen wijk. Kerken openen buurtkamers, organiseren open maaltijden en zoeken actief contact met kwetsbare buurtbewoners.
Hanneke ziet bovendien een bredere culturele verschuiving. Zingeving en spiritualiteit staan opnieuw op de kaart. In kerken, in de ggz en in de samenleving. ‘Een jonge generatie staat vaker blanco tegenover geloof. Zij laten zich positief verrassen.’
Hanneke en Jeroen komen tot slot met een concreet advies aan collega hulpverleners: vraag bij een intake naar geloof, zingeving, geloofsgemeenschap en informele netwerken. Hanneke: ‘Net zoals je ook vraagt naar hobby’s en de leeftijd van de kinderen. Wees nieuwsgierig. Leg contact.’ Jeroen: ‘Kerken hebben gewoon telefoon.’
Meld je aan voor de ggz-community en ontmoet andere ggz-professionals!
