Rookvrije zorg bij de Mesdagkliniek

Forensisch Psychiatrisch Centrum Mesdag in Groningen is sinds 2025 volledig rookvrij. Hoe heeft de visie op gezond leven hierbij geholpen en welke weerstand kwam de kliniek tegen? En wat kunnen andere zorgorganisaties hiervan leren? Bestuurder Harry Beintema deelt zijn ervaringen in dit praktijkverhaal.

Rookvrije zorg zonder uitzonderingen

Harry Beintema, bestuurder van forensisch psychiatrisch centrum (FPC) Mesdag, nam de afspraken uit het Nationaal Preventieakkoord vanaf het begin serieus. Daarin was afgesproken dat ggz in 2025 rookvrij zou zijn.

Beintema: ‘Veel ggz-organisaties hebben uitzonderingen gemaakt voor patiënten die bij hen wonen of er langdurig verblijven. Wij hebben dat niet gedaan. Onze hele organisatie is rookvrij. En dat heeft niet geleid tot grote protesten, extra separaties of ontregelde patiënten.’

‘Je neemt ze hun rokertje toch niet af?’

Volgens Beintema kijken mensen anders naar roken dan naar andere verslavingen. ‘Normaal krijgen we vanuit bepaalde groepen kritiek dat we te zacht zijn voor onze tbs-patiënten. Maar toen we roken verboden, reageerden mensen uit diezelfde groepen verontwaardigd: “Je neemt ze hun rokertje toch niet af?”’

Veel patiënten hebben bij binnenkomst een alcohol- of drugsverslaving. Dat zij daarvan moeten afkicken, vindt bijna niemand vreemd. Waarom zou dat bij tabak anders zijn? ‘Met hulp van onze artsen lukt het patiënten om van hun verslaving af te komen. Dat geldt ook voor tabak. Binnen twee weken zijn ze over de ontwenningsverschijnselen heen.’

Een gezonde leefomgeving helpt bij stoppen met roken

Het rookverbod staat bij FPC Mesdag niet op zichzelf. De kliniek werkt al jaren aan een gezonde leefstijl voor patiënten en medewerkers.‘We praten al lange tijd over gezondheid en nemen maatregelen om gezonder leven makkelijker te maken. Bijvoorbeeld door te kijken naar het aanbod in onze kantine en de producten die we verkopen in de patiëntenwinkel. Rookvrije zorg past bij die aanpak.’

Volgens Beintema speelt de omgeving een belangrijke rol bij stoppen met roken. Als mensen anderen zien roken, wordt de verleiding om zelf te roken groter. ‘Je moet een omgeving creëren waarin roken niet normaal is. Als niemand meer rookt, wordt stoppen met roken veel gemakkelijker.’ Wel blijft aandacht nodig. ‘Verboden middelen worden soms toch binnengesmokkeld. Dat geldt nu ook voor tabaksproducten.’

Het recht op een gezonde omgeving

De overstap naar rookvrije zorg verliep niet zonder juridische problemen. FPC Mesdag had al op 1 januari 2025 volledig rookvrij kunnen zijn, als de juridische basis op tijd duidelijk was geweest. De Tabakswet noemt verschillende sectoren waar een rookverbod verplicht is, zoals ziekenhuizen en scholen. Zorg wordt niet genoemd.

Patiënten maakten daarom bezwaar tegen het rookverbod. Zij kregen in eerste instantie gelijk. In hoger beroep werd die beslissing teruggedraaid door de Raad voor Strafrechtstoepassing. ‘Volgens de rechter weegt het recht om in een gezonde omgeving te wonen en te werken zwaarder dan de vrijheid om te roken.’

Rookvrije zorg vraagt om een duidelijke visie

Ook andere tbs-klinieken, ggz-organisaties en organisaties in de gehandicaptenzorg werken aan rookvrije zorg. De ervaringen van FPC Mesdag laten volgens Beintema zien dat dit mogelijk is, zelfs in een organisatie waar patiënten complexe zorg nodig hebben.

Zijn belangrijkste advies? Denk vooraf goed na over de redenen om rookvrij te worden.‘Vraag jezelf af waarom je dit als organisatie belangrijk vindt. Wat maakt het de juiste keuze?’Een duidelijke visie helpt om weerstand te overwinnen.

‘Besef dat je tegen de stroom in roeit. Als je zelf niet overtuigd bent, laat je je snel leiden door argumenten als: “Het is zo zielig voor de patiënten.” Dan loop je vast in discussies met medewerkers en familie.’

Maak van rookvrije zorg een prioriteit

Veel zorgorganisaties hebben al een volle agenda. Een rookverbod invoeren kan daardoor voelen als een extra opgave. Toch vindt Beintema dat organisaties bewust moeten kiezen voor rookvrije zorg.

‘Een langdurig probleem als roken los je niet op als je er geen prioriteit van maakt. Het is een kwestie van keuzes maken.’ Hij begrijpt dat mensen het moeilijk vinden om patiënten hun sigaretten af te nemen. Maar volgens hem is niets doen juist schadelijk.

‘Rokers leven gemiddeld tien jaar korter dan niet-rokers. Wij vinden het verkeerd om rokende patiënten aan hun lot over te laten. Dat is een vorm van verwaarlozing. Iedereen weet hoe schadelijk en kankerverwekkend tabak is.’

Bereid je voor op weerstand en zoek steun

Beintema adviseert zorgorganisaties om zich goed voor te bereiden op kritische reacties. En vooral om de overstap naar rookvrije zorg samen te maken. FPC Mesdag liep voorop onder de tbs-klinieken. Dat zorgde voor veel aandacht, ook van de media.

‘Op een dag stond er een complete cameraploeg van PowNed voor de deur voor een kritisch interview. Volgens mijn kinderen werd ik online ook flink uitgescholden.’ Zelf trekt hij zich daar weinig van aan. Maar het straalt af op de organisatie en dat wil je voorkomen. Hij voorspelt dat zijn patiënten over een paar jaar gezonder zijn en in een betere conditie. ‘Die vruchten plukken we later. Daarvoor is het nu nog te vroeg.’