Ruth van Gelder Phebe Kraanen en Tessa Molenaar poseren voor de foto

Ggz-specialisten ontwikkelen hitteprotocol: ‘Het is tijd voor actie’

V.l.n.r: Ruth van Gelder, Phebe Kraanen, en Tessa Molenaar

Hitte is een ernstig, onderschat risico in de ggz. En wie pas tijdens een hittegolf begint te denken aan maatregelen, is te laat. Phebe Kraanen en Tessa Molenaar roepen alle ggz-collega’s in Nederland op: kom in actie, bescherm je cliënten én jezelf. Met steun van collega’s, Klimaatverbond Nederland, GGD, en RIVM ontwikkelden zij het kennisplatform Hitte & Psyche. Het resultaat is een praktische website vol informatie en tools over hitte en hittemaatregelen.

De hittegolf die in de zomer van 2025 over Europa trok, koste circa 2300 mensen het leven. In Maastricht is op 2 juli een temperatuur van 39,0 °C gemeten, een van de hoogste temperaturen in Nederland. De hittegolven die over ons land trekken worden frequenter, heviger en langer. De vraag is niet óf er weer een hittegolf komt, maar wanneer. En of de ggz daar klaar voor is.

Netwerkdag Duurzaamheid

Vergadercentrum Antropia in Driebergen

Benieuwd naar meer inspirerende praktijkvoorbeelden? Kom naar de netwerkdag!

Mensen achter de receptie bij een bijeenkomst

Oversterfte tijdens hittegolven

Nederland registreert niet hoeveel mensen sterven door hitte. Wat we wel weten: tijdens hittegolven is er sprake van oversterfte. En het sterfterisico onder de ggz-doelgroep is maar liefst 3,5 keer zo hoog. Tessa legt uit: ‘Mensen met psychiatrische problematiek zijn kwetsbaar voor hittestress of hitteschade. Iedere hittegolf weer zien wij meer klinische opnames, agressie, zelfbeschadiging en suïcide.’

Een ‘opeenstapeling van kwetsbaarheden,’ dat zijn de boosdoeners, zegt Tessa. Medicatie- of middelengebruik beïnvloedt lichaamstemperatuur, zelfzorg en beoordelingsvermogen. Ook sociale factoren hebben invloed. Cliënten met psychiatrischeproblematiek zijn vaker dakloos, leven in woningen met beperkte voorzieningen -zonder airco of ventilatie- en hebben tot slot minder mensen die naar hen omkijken. Phebe: ‘Het maakt echt verschil als je iemand hebt die langskomt die zegt: ‘Goh, zet een raam open’ of ‘Ga even uit de zon.’

RIVM-waarschuwing is te algemeen

Bij aanhoudende hitte geeft het RIVM een officiële hittewaarschuwing af. Zorginstellingen, mantelzorgers en GGD’en krijgen de oproep extra maatregelen te nemen voor kwetsbare groepen. ‘Een goede, maar te algemene oproep’ zegt Tessa. De protocollen en waarschuwingen richten zich op het individu, niet specifiek op psychiatrisch kwetsbare cliënten. En zeggen bovendien niets over zorgprocessen, bereikbaarheid of het nemen van maatregelen op specifieke locaties.

Phebe en Tessa roepen collega’s op een risico-inschatting te maken: welke cliënten zijn kwetsbaar? Maatregelen volgen daarna. Maatregelen die bovendien allemaal common sense zijn. ‘Deel water uit, zoek verkoeling, let een beetje op elkaar bijvoorbeeld. Zonder zulke heldere afspraken gebeurt er óf niets óf werken we langs elkaar heen waardoor we de meest kwetsbare cliënten missen.’

Een hittegolf? Wat moet je weten en doen?

Wie start met een hitteprotocol op locatie, gaat het best naar de website van Hitte & Psyche, praktische gids Wat moet je weten en doen beschrijft de risicofactoren, signalen en een stappenplan. Een stappenplan dat begint met een risicotabel, in te vullen met iedere patiënt. Tikt iemand drie categorieën uit de tabel aan? Dat vraagt om interventie door een behandelaar. Phebe: ‘Denk aan vaker bezoek, aanpassing van het behandelplan of het maken van een signaleringskaart. En bedenk ook hoe je familie, buren en vrienden hierbij betrekt.’

Het invullen van een risicotabel of signaleringskaart is eenvoudig, maar zorgt niet automatisch voor borging van een hitteplan, erkennen Tessa en Phebe. Hittebewustzijn wordt in de hectiek die de zorg eigen is, makkelijk vergeten. Het zoeken van medestanders is noodzakelijk, anders blijft het bij losse, individuele acties. De website biedt tools, maar alleen jouw eigen organisatie kan ervoor zorgen dat ze ook echt gebruikt worden. Zie de onderstaande button voor een concept-stappenplan.

Bekijk het hitteprotocol stappenplan

Phebe Kraanen

Oprichter Hitte & Psyche

Tessa Molenaar, Arts In Opleiding tot Specialist (AIOS) psychiatrie

Hitte treft ook collega’s

Hitte heeft impact op cliënten, maar ook op personeel. Dat vraagt om andere werkwijzen zoals eerder beginnen of verplicht rusten. Phebe benadrukt het belang van omkijken naar elkaar: ‘Personeel is schaars, dus let goed op elkaar.’ Bewustzijn van hitterisico’s zorgt voor een andere mindset. Tessa ziet dat terug in de praktijk: ‘Na een presentatie kreeg ik een appje: “Ik heb water gehaald voor iemand.” Dat is waar het om gaat.

Meer weten?

De gezondheid van cliënten en medewerkers verbeteren door vroegsignalering, preventieve maatregelen en samenwerking tussen organisaties, is een van de doelen uit de Green Deal Duurzame zorg 3.0. Het hitteprotocol van Hitte & Psyche sluit hierbij aan. Meer weten over de Green Deal? Kijk op www.greendealduurzamezorg.nl Werk jij al met het hitteprotocol? Deel jouw ervaringen via de ggz community.