Mentale gezondheid, preventie en verslaving

Analyse op financiën

Voor de preventie van alcohol-, drugs- en tabaksgebruik is in 2027 € 22,4 miljoen beschikbaar, tegenover € 17,1 miljoen in 2026 (VWS, p.53). Dit is een stijging van ongeveer € 5,4 miljoen. Het budget is onder meer bestemd voor het Trimbos-instituut en de verschillende programma’s en kennisfuncties die daaronder vallen, zoals de Nationale Drug Monitor, het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS) en het Nationaal Expertisecentrum Tabaksontmoediging. Verslavingskunde Nederland is betrokken bij het Samenwerkingsverband Vroegsignalering Alcohol (SVA).

Analyse op beleid

Preventie en gezonde leefstijl

Het kabinet wil de inzet op gezondheid en preventie minder vrijblijvend maken. Het verkent daarom wettelijke verankering van gezondheidstaken voor gemeenten, bijvoorbeeld op het gebied van kansrijke start, valpreventie en seksuele gezondheid (VWS, p.8).

Voor preventie van middelengebruik worden verschillende maatregelen aangekondigd. Op het gebied van roken wordt onder meer ingezet op verhoging van de leeftijdsgrens naar 21 jaar, het verbieden van het op voorraad houden van illegale vapes, betere handhaving door de NVWA, meer rookvrije omgevingen voor kinderen, aanscherping van het reclameverbod en investeringen in stoppen met roken, onderzoek, communicatie en publieksinformatie. Voor drugs zet het kabinet verder in op het de-normaliseren van harddrugs en het voorkomen en terugdringen van drugsgebruik onder jongeren.

Daarnaast werkt het kabinet aan een belasting op suikerhoudende dranken en voedingsmiddelen. De wetgeving wordt in 2027 aan de Tweede Kamer aangeboden. Ook komt er een wetsvoorstel om marketing van ongezonde voedingsmiddelen gericht op kinderen te beperken (VWS, p. 8).

In 2027 worden diverse subsidies verstrekt voor preventie van alcohol-, tabaks- en drugsgebruik, onder meer aan Trimbos en het Samenwerkingsverband Vroegsignalering Alcohol (VWS, p. 62).

AZWA: basisvoorzieningen sociaal domein

Een deel van de € 200 miljoen aan doorbraakmiddelen (extra budget voor het versneld opschalen van bewezen verbeteringen en innovaties) wordt via gemeenten ingezet om de basisvoorzieningen uit het AZWA sneller te realiseren. Voor de basisfunctionaliteiten rond mentale gezondheid zijn inmiddels handreikingen voor laagdrempelige steunpunten en sociaal verwijzen gepubliceerd.

Ons standpunt: Voor ggz-zorgaanbieders hebben de andere inzet van de doorbraakmiddelen geen grote financiële gevolgen. Wel is het belangrijk dat ggz-instellingen actief samenwerken met gemeenten, GGD’en en welzijnsorganisaties.

Suïcidepreventie

De middelen voor suïcidepreventie blijven gelijk. Gemeenten ontvangen in 2027 structureel € 10 miljoen via de algemene uitkering voor hun taken binnen de Wet Suïcidepreventie. Stichting 113 Zelfmoordpreventie ontvangt € 17,2 miljoen voor hulpverlening, onderzoek, opleiding en communicatie. Voor de uitvoering van de Landelijke Agenda Suïcidepreventie 2026-2030 is jaarlijks € 4,5 miljoen beschikbaar. In 2027 start ook een landelijke monitor en een nieuw ZonMw-onderzoeksprogramma.

Ons standpunt: Suïcidepreventie is onderdeel van de basisinfrastructuur van het AZWA. De Nederlandse ggz roept gemeenten, GGD’en en ggz-instellingen op om in 2027 werk te maken van netwerksamenwerking rond suïcidepreventie. Om de stand van zaken te peilen, zet de Nederlandse ggz binnenkort een uitvraag uit onder haar leden.

Verslavingszorg

De middelen voor heroïnebehandeling op medisch voorschrift stijgen van € 76.000 in 2026 naar € 2,08 miljoen in 2027. Dit bedrag staat op de post voor bijdragen aan medeoverheden. Daarnaast noemt de toelichting € 13,5 miljoen voor gemeenten en ongeveer € 2,1 miljoen voor de medicatie die bij deze behandeling wordt gebruikt (VWS1, p. 53).

Duurzame inzetbaarheid en zwaar werk

Voor de aanpak van zwaar en belastend werk is in totaal € 199 miljoen beschikbaar, inclusief uitvoeringskosten. Dit geld komt uit middelen die over zijn van de eerdere MDIEU-regeling. Deze regeling was bedoeld om werknemers gezond en duurzaam inzetbaar te houden en eerder stoppen met werken bij zwaar werk mogelijk te maken.

Van het totale bedrag wordt € 13 miljoen in 2027 uitgegeven. Daarnaast krijgt de Expeditie-regeling in 2027 € 8 miljoen extra voor initiatieven rond zwaar werk. De begroting maakt niet duidelijk welk deel van deze middelen specifiek wordt ingezet voor mentale belasting of mentale gezondheid (SZW-begroting, p. 52 en 57-58; MvT p. 49 en 54-55).

Ons standpunt: maak mentale belasting expliciet onderdeel van duurzame inzetbaarheid. Wij vragen hiervoor ruimte binnen de nieuwe subsidieregeling, ook voor ggz-medewerkers. Verbind de uitwerking met DESTRESS en Vital@Work.

Voorkomen uitval door mentale klachten en preventie op het werk

Het kabinet noemt de hoge WIA-instroom, ook onder jonge mensen. Psychische klachten spelen daarbij volgens het kabinet vaak een rol. SZW inventariseert de achterliggende oorzaken en oplossingsrichtingen en streeft naar een voortgangsbericht vóór de begrotingsbehandeling (SZW-begroting, p. 18; MvT p. 15).

Preventie op het werk

De Arbovisie 2040 wordt voortgezet. Het kabinet onderzoekt financiële prikkels waarmee werkgevers meer investeren in preventie. De nieuwe subsidieregeling voor belastende werkzaamheden opent naar verwachting in 2027 voor sectorale samenwerkingsverbanden. Individuele werkgevers volgen later (SZW-begroting, p. 18 en 58; MvT p. 15 en 55).

Ons standpunt: blijf de politiek wijzen op het belang van mentale gezondheidsbevordering en preventie, dus niet alleen op fysieke maatregelen.

Niet genoemd in de SZW-begroting

Het valt de Nederlandse ggz op dat in de SZW-begroting niet wordt verwezen naar zaken zoals het convenant Sterk door Werk, depressie- en burn-outklachten bij werknemers, IZA/AZWA en het IBO ‘Uit Balans’. De begroting bevat geen herkenbare projectbudgetten of voortzettingsbesluiten voor deze genoemde projecten. Het genoemde IBO bij arbeidsongeschiktheid betreft Werk aan de WIA.

Ons standpunt: Vraag om een gezamenlijke aanpak van SZW en VWS. Verbind de inventarisatie aan IZA/AZWA en de kabinetsreactie op het IBO-rapport ‘Uit Balans’. Vraag om concrete preventiemaatregelen, verantwoordelijkheden en middelen. Dit past bij het pleidooi voor kabinetsbrede preventie en een financieel onderbouwde uitvoeringsagenda (Ruth Peetoom, 9 september 2026).

OCW Studentenwelzijn

In de OCW-begroting zijn geen nieuwe maatregelen op het gebied van studentenwelzijn opgenomen.

Ons advies aan de politiek

Maak mentale gezondheid een gezamenlijke maatschappelijke opgave

Het IBO-rapport Uit Balans laat zien dat mentale gezondheid niet alleen een vraagstuk voor de zorg is. Investeer daarom niet alleen in behandeling, maar ook in de oorzaken van mentale problemen: bestaanszekerheid, wonen, onderwijs en werk. Versterk de sociale basis en toets beleid structureel op effecten voor mentale gezondheid. Voorkom dat maatschappelijke problemen onnodig worden gemedicaliseerd, zodat specialistische ggz beschikbaar blijft voor mensen met complexe psychische aandoeningen. Maak daarnaast werk van betrouwbare informatie, zelfzorg en samenwerking tussen zorg, gemeenten, onderwijs, werkgevers en welzijnspartijen.